Geschiedenis van het Museum van Elsene

Eugénie en Henri De Pratere stelden voor om de collectie van hun broer Edmond De Pratere (1826‑1888), dieren- en landschapschilder, aan de gemeente Elsene te schenken. De enige voorwaarde: de schilderijen en kunstvoorwerpen uit zijn atelier bewaren in een lokaal dat hiervoor geschikt is en toegankelijk voor het publiek. Gelukkige toevalligheid: een gebouw komt vrij – het gemeentelijke slachthuis, dat datzelfde jaar sluit. De autoriteiten besluiten twee vliegen in één klap te slaan en de schenking in dit te herbestemmen gebouw onder te brengen.

Het Museum van Elsene wordt ingehuldigd in aanwezigheid van de koninklijke familie. De centrale zalen van het voormalige slachthuis werden ingericht om de collectie van Edmond De Pratere te huisvesten. Dat is nog niet alles: aan de achterzijde werd een grote extra zaal gebouwd, waarin een uitgebreide “retrospectieve en moderne tentoonstelling” werd ondergebracht. Deze verschillende ruimtes bestaan nog steeds; vandaag herbergt men er de collectie van het museum.

Een feestzaal wordt loodrecht op de bestaande zalen gebouwd. Onderhevig aan talrijke herinrichtingen in de loop der tijd, zal de functie van de zaal lange tijd schommelen tussen een verhuurzaal voor diverse verenigingen en een aangrenzende ruimte die af en toe door het museum wordt gebruikt.

Drie grote schenkingen verrijken de collectie van het Museum van Elsene aanzienlijk. In 1895 schenkt de handelaar en kunstcriticus Léon Gauchez een omvangrijke verzameling, bestaande uit oude kunst en kunst uit de 19e eeuw. In 1906 brengt Fritz Toussaint werken van Belgische landschapsschilders, Gustave Courbet, Jacques-Louis David en anderen naar het Museum van Elsene. Eveneens in 1906 schenkt een legercommandant, Joseph Botte, aan de gemeente een uitzonderlijke collectie van ongeveer 500 affiches uit de Belle Époque, waaronder een belangrijke groep originele affiches van Toulouse-Lautrec.

Tentoonstelling gewijd aan Octave Maus werden aangeboden door kunstenaars die tentoonstelden op zijn Salon de la Libre Esthétique, ter gelegenheid van de twintigste verjaardag van Maus als leider van de avant-garde in België. Deze werken, evenals andere stukken uit de persoonlijke collectie van Maus, werden later in verschillende fasen aan het museum geschonken.

Met het verdwijnen van de driejaarlijkse Salons en de toename van het aantal tentoonstellingen werd een nieuwe strategie noodzakelijk om werken samen te brengen en te selecteren. Vanaf 1922 organiseerde het Museum van Elsene zogenaamde “Ensemble”-tentoonstellingen van hedendaagse kunst, een term die toen werd gebruikt voor collectieve presentaties. Kunstenaars werden uitgenodigd om er hun werken voor te stellen, waaruit de aankoopcommissie een selectie maakte om de collecties te verrijken, die vervolgens ter goedkeuring aan de Gemeenteraad werd voorgelegd. Aanvankelijk waren deze tentoonstellingen enkel toegankelijk voor de leden van de commissie, maar geleidelijk werden ze ook voor het publiek opengesteld. Tot de eerste aankopen van het museum behoort La Levée des nasses van Émile Claus in 1894.

De eerste grote museale monografische tentoonstelling van René Magritte vindt plaats in het Museum van Elsene.

Een nieuwe vleugel wordt gebouwd, met een ruime reserve, een projectiezaal, twee tentoonstellingszalen en een onthaalruimte, evenals een nieuwe ingang. De inhuldiging vindt plaats in aanwezigheid van koning Boudewijn en gaat gepaard met een tentoonstelling gewijd aan Toulouse-Lautrec.

De verzamelaar en mecenas Max Janlet laat een uitzonderlijke collectie 20e-eeuwse kunst na, met onder meer werken van René Magritte, Max Ernst, Constant Permeke, Gustave De Smet en Joan Miró.

In 1994 wordt de aangrenzende gemeentelijke feestzaal bij het museum definitief ingericht als een grote tentoonstellingsruimte van 1000 m². Kort daarna volgt een tweede werf (1997-98), om het museum te voorzien van nieuwe onthaalruimtes die een directe toegang tot deze nieuwe ruimte mogelijk maken.

Na de verwerving van de laatste nog ontbrekende affiche, La Gitane, is de affichecollectie van Toulouse-Lautrec van het Museum van Elsene voortaan volledig – goed voor 31 uitzonderlijke affiches van de meester uit Albi.

Door talrijke belangrijke tentoonstellingen, zowel binnen als buiten de muren van het museum (Bruxelles, une capitale impressionniste in het Musée des impressionnismes in Giverny in 2014, de internationale Paul Delvaux-tentoonstelling van Parma tot Tallinn via Évian en Marseille), versterkt het museum de uitstraling van zijn collectie en programmering, in België en daarbuiten. De instelling zet haar professionalisering voort, met name door de oprichting van diensten voor culturele bemiddeling en communicatie.

 Tijdens een belangrijke periode van werken ondergaat het Museum van Elsene een volledige herontwikkeling, zowel op het vlak van de infrastructuur als van de bezoekerservaring: een grondige renovatie, energie-optimalisatie, nieuwe onthaalruimtes met onder meer een café, een bookshop en een signatuurwerk van de kunstenares Tatiana Wolska, nieuwe educatieve ruimtes en een tweede tuin die toegankelijk is voor het publiek. De herziening van de inventaris van 15.000 werken voedt een nieuwe databank, terwijl er ook een publieksconsultatie wordt opgezet om de verwachtingen en wensen van toekomstige bezoekers te peilen. 

Tijdens de sluiting zet het Museum van Elsene zijn activiteiten buiten de muren voort: tentoonstellingen, programma’s voor scholen en het initiatief Museum aan huis (10 edities, 2018-2023), waarbij werken uit de collectie aan buurtbewoners van het museum worden uitgeleend en dat talrijke prijzen heeft gewonnen.

Heropening, met jou! Van 19 tot 21 maart 2027 viert het Museum van Elsene zijn heropening samen met jou tijdens het Openingsweekend. Deze hereniging en ontmoetingen markeren het begin van een nieuw avontuur dat we graag met jou delen.

MEER WETEN